کورتەیەک لە سەر ئەڵوەن
سەرەتا ئێمە دەزانین ئەڵوەن ڕووبارێكە سهرچاوهی ڕووبارەكە دهكهوێته ڕۆژهەڵاتی كوردستان و پارێزگای كرماشان ، ههڵقوڵینی ئهم ڕووباره دهكهوێته سهرابی ئهسكهندهر لهباكوری ناوچهی ڕێژاوهوه پاش تێپهربوونی بهناوچهكانی داڵاهو و سهرپێڵی زههاو و لە قهسرشیرینهوه ئەم ڕووبار دێتە ناو باشووری كوردستان و شاری خانەقینمان بۆ دەكاتە دوو لەتەوە وە لە ڕێگەی پردێكەوە كە هاتووچۆی ئەمبەر و ئەوبەری شاری خانەقین دابینكراوە و پردەكەش هەر بەناوی پردی ئەڵوەندەوە ناونراوە هەروەها لە کۆنیشدا ئەم ناوانەشی پێ وتراوە (حەلوەن ، حەلوان ، هەڵوەن ، هەڵوان ، ئەڵوان ، ئەڵوەن ، ئەڵوەند ، هەلوەن ) ئەم ڕووبار و پرد و ئاوە لە خانەقیندا گرنگیەكی مێژووی بە خانەقین بەخشیوە و تاكوو ئاستی پیرۆزی چاوی لێ دەكرێت ، هەر بۆیە لە زاری گەورە مقام خوێنی ناوچەكە كە (خوداد عەلی)ە پایە خوێندنێك (مەقام)ێك لەدایك دەبێت كە دنیایەك ستایش و گلەی و سوزی خەڵك و وردەكاری و نهێنی لە خۆ دەگرێت.
ڕیشەی مقامی ئەڵوەن ئای:
مقام یان پایەی (ئەڵوەن ئای) ڕیشەیەك و بنەچەیەكی ئاینی تێدایە و ناتوانین خۆمان لەوە بدزینەوە كە یەكیك لە حەفتاو دوو شێوازە خوێندن و ئاوازەكەی یارسان كەلە ڕێگەی تەموورە و كەڵامەوە بەیان كراوە مەقامی (ئەڵوەن هاتە) یان (ئەڵوەنات)ە، هەروەها ئەم ناوانەشی هەیە (ئەڵوەند هاتی ، ئەڵوەن هات ، ئەڵوەنات ، ئەڵوەناتی ) هەموو ئەم ناوانە گوزارشت لە (هاتنی ئاوی ئەڵوەن) دەكەن ، شێوازە خوێندنەكان لە یارساندا كە حەفتاو دوو دانەن دەكرێن بەسێ بەشەوە بەشێكیان تایبەتە بە دەقە ئاینیەكان دیوانی گەورە و (سەرئەنجام) كتێبی پیرۆزی یارسانیان، بەشێكیشیان دوێوەخانی یان مجلیسی پێدەگوترێت بەشی خوێندنە (دیوەخانیەكان) دەتوانرێت شیعری شاعیرانی كوردی شێوە گۆران یان فۆلكلۆری گۆرانی لە سەر بخوێنرێت و ڕێگە پێدراوە ، گرنگە لێرەدا بیزانین كە (ئەڵوەن هات ، ئەڵوەناتی ، ئەڵوەنات ) سەربە مقامە دیوەخانیەكان یان مجلسیەكانە . وەگرنگە بیزانین كوردی یارسانی و كوردانی سەربەهەرچی ئاینێكی كوردی وە دەكرێت ئەمە لە ئاینە كۆنەكانی تری نەتەوەكانی تردا هەبێت كەلە ڕێگەی گوتنێكی تایبەتی بە خۆیانەوە هەرشێوازێك بێت (سپاس گوزاری ) یان (پیاهەڵدان) یان گلەی خۆیان بۆ پەرستشی خۆیان بگەیەنن لێرەدا بۆمان ڕووندەبێتەوە كە ئاوی ئەڵوەن وەكو توخمێكی پێكهاتە سەركیەكەی ناو ئاینە كوردیەكان (ئاو ، خاك ، ئاگر ) ئەرزشمەند كراوە . ئەڵوەن كە سەرچاوەی ڕسق و ڕۆزی و كشتووكاڵی ئەو ئاوایی و دێهاتانەیە كە دەكەونە ڕۆخ و كەنار یان سەر ئاوی ئەڵوەن ، لێرەدا خەڵكەكە بە كردەیەكی ئەخلاقی خۆیانی دەزانن سوپاسی ئەڵوەن بكەن لە ڕێگەی خوێندنی مقامێكەوە . هەروەها لە دیدێكی ترا ئەڵوەند ڕاستە ئەم هەموو چاكەیەی هەیە بەڵام كە زۆریش دێت و لێشاو دەكات كشتوكاڵمان دەبات مناڵمان دەخنكێنێت زەرەریشی هەیە بۆیە خەڵكەكە دیسان بە مافی خۆیانی دەزانن كە گلەیەكی شیرین لە ئەڵوەن بكەن دیسان لەڕێگەی هەمان خوێندنەوە . ئێستا باسەكە پایەی (ئەڵوەن ئای)ە. دەبێت لێرەدا بێژین شێوازێكی نزیك لە پایەی (ئەڵوەناتی) یارسانیانەوە كە سۆزێكی تەواو كوردیانەی شاری خانەقینەو لە زاری مامۆستا خوداد عەلیەوە لەدایك بووە و بە سوود بینین لە چەند خوێندنێكی پایە ڕەسەنە كوردیەكان كە دواتر باسی دەكەین دروست دەبێت و چیدی پەیامی سپاس گوزاری تێدا وەلادەنرێت و دنیایەك گلەی و گازندە و سەرزەنشتی شیرین بەگوێی ڕووبارەكەدا دەدات.
خوێنەری خۆشەویست ئێستا وا خەریكە ڕوون دەبێتەوە (ئەڵوەنات) هەڵگری هەردوو پەیامە (گلەی و سوپاسیەكەیە) بەڵام (ئەڵوەن ئای) نەخێر تەنها هەڵگری پەیامە (گلەی و دڵتەنگی)یەكەیە یاخوود دەتوانین بێژین ئەوەنەی پەیامە (گلەی)ەكە لە خۆ دەگرێ پەیامە سپاسیەكەی تێدا نیە كە دواتر لەبەشی ئەو هۆنراوانەی بۆ ئەڵوەن ئای گوتراون یان بەكار دێت ڕوونتر دەبێتەوە.
ئەو هۆنراوانەی بۆ ئەڵوەن ئای گوتراون
لە فۆلكلۆر و شاعیرانی گۆران زمان و كەلهوڕی و خانەقینەوە هەندێك هۆنراوی شێوە موتوربە هاتووەتە كایەوە ئەوەنەی من دەستم كەوتوون ئەمانەن كەبە شێوازە خوێندنەكەی چ ئەڵوەناتی یارسانیەوە چ بە (ئەڵوەن ئای) یەكەی مامۆستا خوداد عەلیەوە دەخوێندرێت هەر دانە یەكیان هەڵگری جۆرێك لە دیدیان هەیە بۆ ئەڵوەن لەگەڵ هەر پارچەیەكیاندا پەیامێكی دڵخۆشی یان وەسف یان سوپاسگوزاری یان گلەیی ، لەبیرمان نەچێ ئێمە شیعرمان هەیە كە تەنها پێناسێكی ئەلوەنە و نە سپاس و نەگلەی وادەردەكەوێ ئەم جۆرە بەیتانە كە زۆر زۆر كەمن بۆ دەست پێكی خوێندنی پایە یاخوود مقامەكە خوێندرابێتەوە ، ئەمەیەكێكە لەو نمونانە كە كەمترین جۆرن .
– – – – – – – – – – – – – – – – – –
ئەڵوەن ئاوەکەت
ئەڵوەنە خاسەی ماڵ نە داڵەهۆ
ئاخرمەنزلت کام شارەمەبۆ
ئەڵوەن ئاوەگەت لەسیاوانەوە
وەسڕقودرەت (یەکتای یەکدانەوە)
ئەوڵ شارەکەت سەرپیڵ زەهاوە
دڵنشین ماوات باخ ڕێژاوە
لەم هۆنراوەیەدا وا دەردەكەوێ بۆ دەست نیشانی سنورەكەی یاخود پێناسنێكی بونیەتەكەی نوسرابێتەوە و سپاسی ئەوە كراوە كە باخ و باخاتی ئەو ڕەوگەیە بەبۆنەی ئەڵوەنەوەیە كە ئەمە كەمترین نوسینێكە هەمانبێ بەم شێوازە بێ ، وەلێ ئیتر نمونەیەكی زۆر زۆرمان هەیە لەو بارەیەوە كە تەنها گلەی و گازندەی شیرینیان تیا وە دیدەكرێت.
ئەڵوەن هاتیە:
ئەڵوەن هاتیە وەبەرزی داران
ڕاگەش بڕیەن جە شوڕەسواران
ئەڵوەن هاتیە تاوەزەرانی
دوسم داسەلی وەدڵ گرانی
ئەڵوەن هاتیە وەبەرزی داران
نیەیلی سەربیەیم وە کەسو کاران
لێرەدا هاتنی ئەڵوەند بۆتە هۆكاری وەستانی هاتوو چۆی خەڵكی ئەمبەر و ئەوبەری ناوچەكان بەتایبەت شاری خانەقین ، یاری نوسەر بە دڵگرانیەوە لە ئاوەکەی داوە ئاوەکە هەتاوەکو ئاستی ئەژنۆی هاتووە
ئەڵوەنە شێتە
ئەڵونە شێتەی چەم وەعەسرەوە
لەڕێژاو مەێوت وەرەو قەسرەوە
ئەڵوەنە شێتەی چەم وەعەسرەوە
قەترەمەپێکو چەلای قەسرەوە
ئەڵوەنە شێتەی چەم وەهونەوە
مەگیڵو چە دەور خانەقینەوە
ئەڵوەنە شێتە نەوبە بگارم
بشم سەربیەم وەکەسو کارم؟
لێرەدا وا دەرەكەوێ كە تكایەكی شیرین لە ئەڵوەن دەكرێت كە نەچێ بەلای قەسر و خۆی پێچ نەدا بەدەوری خانوقینەوە كە ڕێگری لە هاتووچۆی خەڵك كردوە بۆ سەردانی كردنی یەكتر ، هاوكات هاتنە زۆرەكەی ئەڵوەن بە شێتی ناودەبرێ و وەكو شێتیەكی توڕە پێناسەیان كردوە.
ئەڵوەن مەشاخنە
هەی ئەڵوەنەکەی چەم وە عەسرەوە
وەختای مەشاخنی وەلای قەسرەوە
هەی ئەڵوەنەکە وەرکەنی چ بن
هەرساڵ ئی وەختە پەری مەینەت من
ئەری هەی ئەڵوەن پەی چێش لێڵەنی
هەرساڵ ئی وەختە سمکوی ئێڵەنی
چەن جارو واتم پێت مەشاخنەوەدەو
گەل گەل نازداران بێدارمەون نە خەو
داخم تو چنیم هەرچە قینەنی
پەری بەخت من تو چە شینەنی
لێرەدا گلەیی ئەوە لە ئەڵوەند دەكرێت لێڵەو داویەتی بە لای قەسرەو گلەی ئەوەی لێ دەکرێت نەچێت بەلای قەسری شیریندا و قەتەرەیەک ئاو بەوان نەدات هاوکات هاژەی لێڵی ئاوەكە نازدارن لەخەو دەكات ، هەروەها پرسیاری ئەوەیان لە ئەڵوەن هەیە بۆچی وا قار و قینی کردوە لەکاتێکا چیتر خەلکەکە مەینەتیان لەسەر ڕۆیشتووە
ئەم هۆنراواوەیەش کە فۆلکلۆرە لە زۆربەی تۆمارەکانی مامۆستا خوداد و ئەو کەسانەی کەلە دوای خۆی خوێندویانە وەبەر گوێمان دەکەوێ
ئەڵوەن ئامانم ئەڵوەن ئامانم
ئەڵوەن سەرچەشمەی گش سراوانم
ئاوەکەی «ئەڵوەن» چون شەتاو لێڵەن
چون هەوری بەهار لە دەشت و گێڵەن
ئەڵوەن هاتیەن وەبەرزی داران
ئەیا لە چەکمەی شۆڕە سواران
ئەڵوەنە شێتە نەوبە بگارم
بشم سەربیەم وەکەسو کارم؟
سەیر سەرچاوەکەن چۆن مەشاخنۆ
کوڕگەل ئیڵەنی وە سەیر باخ نۆ
ئەڵوەن ئامانم ئەڵوەن ئامانم
ئەڵوەن سەرچەشمەی گش سراوانم
بە دڵنیایەوە ئەگەر سەرنجی ئەم هۆنراوەیەی سەرەوەتان دابێ هۆنراوەیەکی تێکەڵ لە تەواوی ئەو هۆنراوە فۆلکلۆرانەی کە لە گۆران زماندا هەیە تێهەڵکیش کراوە ، هەندێکیشی لە سەرەوە دوبارە هەن لە ناو خشتەکیەکانی خویاندا نوسراونەتەوە و مامۆستا خوداد عەلی بەدڵی خۆی چەند دێڕێکی لە ناو ئەو هۆنراوانەی کە لە فۆلکلۆردا بۆ ئەڵوەن نوسراون دەرهێناوە و ئەو دێرانەی بەلاوە جوان بووە و بەکاری هێناون بۆ ئەم شێوازە خوێندنە هاوکات ئەگەر سەرنجتان دابێ مامۆستا خوداد عەلی لە تۆمارەکەی ڕادیۆی دەنگی کوردی بەغداد دا ( دێڕی یەکەم و دێڕی کۆتای ) هەمان تێکستی بەکار هێناوە کە دەڵێ :
(ئەڵوەن ئامانم ئەڵوەن ئامانم ، ئەڵوەن سەرچەشمەی گش سراوانم)
وادەردەکەوێ کە وەکو بەرهەمێکی قاڵب دار چاوی لێکردوە ، وەکو چۆن سەربەست و خاتەم بەستە هەیە ، دیارە لەلای ئەم مامۆستایە بە پێویست زانراوە کە سەرەتا و کۆتای خوێندنی پایەکە هەمان دێڕە هۆنراوە بێت و سەرەتا و کۆتایەکی هەبێت لە گوێچکەی خەڵکیشدا هەر (یەک شێواز)ە چنینی هۆنراوە بێت ، ئەمەش لەبەر سێ هۆکارە کە لە تەواو هەوا کوردیە مجلیسیەکاندا هەیە و بەرگوێمان دەکەوێ .
یەکەم : لە فۆرمە وتنی پایە مجلیسی یان دێوەخانیانەکاندا (کۆتای)یەکانیان جۆرە گوتنێکە بۆ ئەوەی گوێگر بزانی کە لە کۆتای خوێندنەکەدایە و مقام خوێن کۆتای بە خوێندنەکە دێنێت.
دووەم : گوتنی دووبارەی سەرەتا و کۆتای فۆرمێکی سەربەخۆ دەدات بە شێوازە خوێندنەکە بۆ ئەوەی دەما و دەم بگوازرێتەوە وبڵاوە پێ بکات
سێیەم : گوتنی دوبارەی سەرەتا و کۆتای وادەکات بە ئاسانی بناسرێتەوە و بە ناوێک ناوزەند بکرێت لە ناو خەڵکیدا بەو ناوەوە باس بکرێت .
وە دەکرێت هۆکاری دیکەشی هەبێت و لە سەردەمی خۆیدا بەگرنگ زانرابێت ، وەلێ لە ئێستای تەکنیکی ناسینەوە و مامەڵە کردنی زانستی هەواکان چیدی پشتگوێ خرابێتن
دەکرێت هۆنراوەی زۆر تریش هەبێ و مامۆستا خوداد و خوێنەرانی ئەم شێوازە خوێندنە بەکاریان هێنا بێت ، وەمن لێرەدا لە بەر زیادە ڕۆی نەمنوسیونەتەوە
ئەگەر سەرنجتان دابێ هەموو هۆنراوەکان دەچنە سەر کێشی دە بڕگەی کوردی یان گۆرانی
كۆنترین دەستنوسێك كە بە بەڵگەوە ئەم شێوازە خوێندنەی تێدا هاتبێت شیعرێكی مامۆستا و گەورە شاعیری كورد مامۆستا مەعدومی یان مەولەویە ، جیاواز لەو هەموو شیعرانەی كە هەیە مامۆستا مەولەوی هەم شیعرێكی هەیە هەمیش وا دەرەكەوێ كە خۆی خوێنەری ئەم شێوازە خوێندنە پایە یان مقامە بووە بەڵام بەشێوازی ئەڵوەناتەكەی ناو یارسان لەگەڵ ئامێری سەنتووردا ئەم شێوازەی خوێندبێت ، مەولەوی پێمان دەڵێت سنووری ئەڵوەن كوێیە و پێمان ئێژێت :
دیدەم ڕێژاوە ڕوخسارم زەردەن
جە داخ یاران پیرانم کەردەن
(زەردە ، یاران ، پیران، ڕێژاو ) ئەو چوار دێهاتەن كە سنوری دەست پێكی ئەڵوەن بۆ ناو خاكی باشوور دیاری دەكەن لێرەدا مەولەوی وەكو دەست پێكی خوێندنی ئەڵوەناتی كە سروشتی مقامەكەیە بەم شێوەیەیە و دەبێت لە سەرەتادا سنورەكەی دیاری بكەین و دواتر سپاسی بكەین یانیش گلەی لێ بكەین سنورەكەی لە سەر دەموو چاوی خۆی دیاری كـــردوە .
گەورەی كوردان مەولەوی لەسەر دەمو چاوو ڕوخساری خۆی ئەڵوەنمان بۆ دەكێشێتەو و ڕێژاو وەكو سەرەتای فرمێسكركانی ڕوخساری زەدی وەكو دێی زەردە و داخی یارانی لە لێو ڕوومەتی و سپێتی ڕیش و پیریەكەی لە دێی پیران دا دەكێشێتەوە.
هەر وەها واچەی مقامی ئەڵوناتیمان دەداتێ و لە دێڕێكی ترادا مەولەوی كوردان لەگەڵ سەنتوردا تێكەڵ دەبێ و واچەی مقامەكەمان پێشكەش دەكات و ئێژێت:
لەرزەی ڕیشەی دڵ سەمتوری سەنتور
وەزن تەبع تار پڕ سوزەی سەمتور
واچە بەو مەقام ( ئەڵوەناتەوە )
هەی داد هەی بێ داد مەعدوم واتەوە
لەو دەست نوسانەی كە من دەستم كەوتوون بەم شێوازە نوسراوەتەوە
واچە بو مقام الوناتەوە
بفەرموون چاو لە دەست نوسەکان بکەن.
ئەم پەڕەیە لە کهشکۆڵی مهحموودی یاروهیس هاتووە وهێڵێ ئاماژەمان خستوەتە سەری
ئەم دەست نوسە لە دیوانی مهولهوی به ژمارهی Hs.Or.9873 له کتێبخانهی نهتهویی برلین پارێزراوه
ئەم دەست نوسە دیوانی مهولهویە به ژمارهی Hs.Or.9881 له کتێبخانهی نهتهویی برلین پارێزراوه
ئەم دەست نوسە لە کهشکۆڵی مهحموود پاشای جاف هاتووە
هەر بۆیە من لە شێوازە نوسینی ئێستای کوردیدا ئەبەم شێوازە دەینوسمەوە و هیچ پیتێکی بۆ زیاد و کەم ناکەم و وەکو خۆی دەنووسم :
واچە بەو مقام ئەڵوەناتەوە
هەی داد هەی بێداد مەعدوم واتەوە
هاوكات دەكرێت مامۆستای گەورە عەبدولكەریم مودەڕیس ئەو دەست نوسانەی نەبینیبێ یاخوود دەكرێت مامۆستای گەورە ئەم دەست نوسانەی وەبەر دیدە نەكەوتبێت ، هاوكات دەشكرێت كە خەبەرداری ئەوە نەبێت كە ئەڵوەنات مەقام گەلێكن و ڕیشەیەكی كوردیانەی هەیە و مەعدوومیش خۆی ئامـــاژەی پێكردوە كە واچــــەی ئەم مەقــــامە بووە یاخود زانیویەتی کە بە خوێنەری مقامەکە بڵێ یەکێک لەو هەوایانەی تایبەت بە ئەڵوەنم بۆ بڵێ. لێرەدا مامۆستا عەبدلكەریم ئەڵوەنات بە (الونات) هاتووە لە نوسینەكاندا دیارە واتایەكی تری پی بەخشیوەوە و نوسیوەیەتی ( ڕەنگاو ڕەنگ ) بە (الوانات) تەفسیری بۆ كردوەتەوە و گرنگی ئەو مەقامە لە شیعرەكەدا ون بووە، هاوكات دەشكرێت كە شرۆڤەكەی مامۆستا عەبدلكەریم مەزن و گەورەی كوردان لە ژێر ڕۆشنای دەست نوس گەلێكی تریشدا ئەمەی نوسیبێت ، یانیش هەر وەکوو چۆن لەزمانی عەرەبیدا بە گۆڕینی “کەسرە “یەک یان “فەتحەیەک” گۆڕانکاری بەسەر وشەیەکدادێت، لە زمانی کوردیشدا بەهەمان شێوە بەگۆڕینی پیتێک ئەو گۆڕانکارییە لە وشەکەدا ڕوو دەدات و ڕاستەو خۆ مانا ڕاستییەکەی خۆی لە دەست دەدات و مانایەکی دیکە دەبەخشێت ، ملەم دێڕە شیعرەدا مەولەوی وشەی “ئەڵوەنات” ی بەکار هێناوە ، بەڵام پێ ئەچێ بەهۆی هەڵەی تایپەوە وشەی “ئەڵوەنات” بووبێتە “ئەڵوانات” واتا گۆڕینی بزوێنی کورت بۆ بزوێنی درێژ ، بەو هۆیەشەوە وشەکە مانای ڕاستی خۆی لەدەست داوە ، وە مامۆستای گەورە پێ ئەچێ لەسەر ئەو هەڵەیەی کە لەتایپەکەدا ڕوویداوە شیکردنەوەی بۆ وشەکە کردبێ ، بەڵێ ئەگەر ئێمە لە دێڕەکە “ئەڵوانات” بەڕاست بزانین بێ گومان مامۆستا عبدالکریمی مودەڕیس هەڵەی نەکردووە ، چونکە “ئەڵوان” واتا ” الوان “ی عەرەبی بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە وشەکە “ئەڵوەن”ـە و “ئەڵوان” نییە چونکە لە دەست نووسەکەی مەولوی شاعیریشدا وشەکە “ئەڵوەن”ـە و ، وە ئەڵوەن ئەو شێوازە مەقامانەیە کە لەدەورووبەری ڕووباری ئەڵوەندا دەوترێت مەولەویش لەم دێڕە ئەیەوێ بڵێ : مەقامێک لەو مەقامانەی ئەڵوەناتم بۆ بڵێ … هتد
وە من لە پەنجەرەی بینینی خۆمدا وای دەبینم كە مەولەوی مەزن مەبەستی مەقامی ئەڵوەنات یاخوود ئەڵوەنهات یان ئەڵوەناتی كورد بێت و ویستوویەتی لە ڕێگەی ئەو شێوازە خوێندنەوە دەردی دڵی بەیانكاتەوە
پێكهاتەی پایەی ئەڵوەن ئای و جیاوازی لەگەڵ ئەڵوەناتی
پێش هەموو شتێك دەبێ دان بەوەدا بنەین كە پایەی (ئەڵوەن ئای)یەكەی مامۆستا خوداد عەلی ئیلهامێكی ناو ئەڵوەناتی دیوەخانی یارسانیەكانە و بەپێی هەموو پێوەرە بەراوردكاریەكان دەتوانین درك بەمە بكەین ، بەڵام بە چنینێكی تر و ئاستێكی بەرزتری مۆسیقیەوە ! بۆچی ؟ ئەگەر گوێ لە ئەڵوەناتی یارسانی بگرین هەست بەوە دەكەین گوێمان لە مقامێكی (دەشتی تێكەڵ بە عوشاقە ) دەبێت لەدەست پێك و دەست بەستەكەی دا و لە ناوەڕاستی پایەكەدا دەچێتە ناو شیرنایەتی بەشێك چكۆڵەی عوشاقی نەهاوەند و دێتەوە خوارەوە بۆ ناو (دەشتە تێكەڵ بە عشاقە )ەكە
بەبەراورد بە مقامی (ئەڵوەن ئای)ەكەی مامۆستا خوداد عەلی مقامی ئەڵوەناتی ناو یارسانیەكان لە باز یان باڕی دووهەمدا دەچێتە عوشاق بەڵام ئەڵوەن ئای یەكسەر لە دەست پێكدا خۆی لە عوشقاێكی تێكەڵ بە ڕاست و نەهاوەند دەدات ، بفەرموون با جیاكاریەكە بكەین پایەی دەشت بەم شێوازەیە (فا ، سۆڵ کاربیمۆڵ ، لا بیمۆڵ ، سی بیمۆڵ ، دۆ ) ئێمە دەزانین کە هەر ڕەگەزێک چوار تۆنە جیا لە دۆخە شازەکان ، پایەی دەشت وەکو بەشێک لە پایەی بەیاد یان بەیات وەرگرتووە و پێنج چینە دەنگیم بە گرنگ زانیوە هەمان بێت و بەم شێوازە نوسینوەوەی چینە دەنگیەکان بە زانستی نۆت دەنوسرێتەوە
وە پایەی نەهاوەند لەسەر چینە دەنگی دۆ بەم شێوازەیە ( دۆ – ڕێ – می بیمۆڵ – فا ) ئەگەر سەیری بەراوردەكە بكەین ئەوەنە جیاوازی نابینین لە چوار دەنگی یەكەمدا بازنەی دووبارەی پەیژەكە یەكلاییان دەكاتەوە وە لە شێوازی ڕیزبەندیدا ئەوەی هەیە تەنها چینە دەنگی(سی) چینە دەنگی جیاوازەكەیە بەبەراورد بە یەكتری .
هاوکات بفەرموون ئەم شێوازە نوسینەوەی چینە دەنگیەکانی پایەی (نەهاوەند) بە شێوازی زانستی .
لێرەیا گرنگە بزانین پایە یان مقامی (عوشاق) چۆنە لەڕووی ڕێكخستنەوە ، جارێ پێش هەموو شتێ عوشاق خۆی تێكەڵەیەكە لە پایەی نەهاوەند و پایەی ڕاست وە لە چینە دەنگی دووەم و سێیەمدا كەمێك مقامی بەیاد یان بەیاتی دێتە سەر ڕێگە ، وەلێ تەنها شیرینایەتیەكە و هیچی تر هەروەها لە پەیژەی مقامە ڕۆژهەڵاتیەكاندا لە ڕێكخستنەوەی كۆندا كراوە بە بەشێك یاخوود فەرعێك یاخوود شێوەیەك لە نەهاوەند بەشێكی تریش بە بەشێك لە مقامی ڕاستی دەزانن بەڵام ئەوانەی كەبە بەشێك لە پایەی ڕاستی دەزانن هیچ مەسنەدێكی نوسینەكیان بەجێ نەهێشتوە و تەنها قسەیەكە و هیچی تر ، وەلە ڕووی ڕێكخستنەوەی دەنگەكاندا پایەی (عوشاق) بەم شێوازەیە (دۆ ، ڕێ ، می كار بیمۆڵ ، فا) لەباری سەركەوتندا وەلێ لەباری هاتنە خوارەوەدا ئاوها دەنوسرێتەوە (فا ، می بیمۆڵ ، ڕێ ، دۆ ) ئێستا سەرنج بدەن لەباری سەركەوتندا ئەوەی بەرچاومان دەكەوێ لە عوشاقدا كە پایەی (ڕاست)ە وەلێ لەباری هاتنە خوارەوەدا هەمان تۆنەكانی نەهاوەندی هەیە (بۆ باری سەركەوتن) ئێستا بۆمان دەركەوت لە عوشاقدا بۆ سەركەوتن پایەی (ڕاست) وەردەگرین و بۆ هاتنە خوارەوە پایەی نەهاوەند وەردەگرێت.
ئەم شێوازە نوسینەوەی چینە دەنگیەکانی پایەی (عوشاق) بە شێوازی زانستی .
لێرە دا بە گرنگی دەزانم مامۆستا خوداد عەلی یتان زیاتر پێ بناسێنم بۆ ئەوەی بزانین داڕشتنەوەی ئاواز و هەوا کوردیەکان پشتی بەچی بەستووە لای ئەم زاتە.
خوداداد عەلی لە ساڵی ١٩١٢ لە گوندیی تەفرەقەی عەلەمدار لەدایک بووە کە ئێستادا بووە بە بەشێک لە شاری خانەقین. یەکەمین گۆرانییەکانی لە جێژنی نەورۆز و جێژنە ئایینی و نەتەوەیییەکانی دیکە لە گوندەکانی ناوچەی دیالە وەکوو عەلەمدار، ئیمام عەباس، باوە مەحمی و خەیر زنە خوێندووە. لە ساڵی ١٩٤٧ چوو بۆ بەغدا و لە ڕادیۆی کوردیی ئەو شارە خەریکی کار بوو. یەکەمین گۆرانیی کە لە ڕادیۆی بەغدا پێشکەش کرد مەقامی ئای ئای بوو کە لە مەقامە ھەرەناسیاکانی ناوچەی گەرمیانە. خوداداد عەلی ھەتا ساڵی ١٩٥٣ لە ڕادیۆ بەغدا کاری کرد و لەم ماوەدا بەھۆی خوێندنی مەقامەکان وەک مەقامخوێن ناوبانگی دەرکرد. خوداداد عەلی زۆرتر لە ١٥٣ گۆرانی خوێندووە کە لەناویاندا مەقامەکانی ئەڵوەن ، ئای ئای، ئەڵاوەیسی، خاوکەر، قەتار و … ناسراوترن.
خوداداد عەلی لە ١٩ی شوباتی ساڵی ١٩٨٧ لە شاری خانەقین کۆچ دووایی کردی و ھەر لە گەڕەکی عەلەمداری خانەقین بە خاک سپێردرا. ( ئەڵوەن ئای)ەكەی مامۆستا خوداد عەلی لە دەست پێكدا ڕاستەوخۆ بە عوشاق دەست پێ دەكات و دەچێتە ژوورەوە و لەسەر كۆتا تۆنی عوشاقەكە تۆزێك دەوەستێتەوە دێتە خوارەوە بۆ تۆنی دەست پێكی پایەكە لەباری سەركەوتندا كە نەهاوەندە و دواتر لەتۆنی دوەمی عشاق نەهاوەندەكەدا دەوەستیت و لە دوو تۆندا یاری لەگەڵ شیرینایەتی (هۆرەی دوو دەنگیدا دەكات) ، بەشێوازێكی تر بێژینی مامۆستا خوداد عەلی عوشاقێكی وەرگرتوە كەلە هاتنە خوارەوەدا پایەی (ڕاست) بە سەربەرەو خواری وەرگرتوە و ئیتر توانای مامۆستا خوداد عەلی لێرەدا دەردەكەوێ بەڵام كاتێ دەگەڕێتەوە سەرەوە و دیسان لە تۆنی فا دەوەستێت چەهچەهەی خۆی بەگوێماندا دەدات دیسان عوشاقێكمان دەداتێ بە نەهاوەند دێتە خوارەوە لە تۆنی دوەمی عوشاقەكەدا بەیاری كردن لەگەڵ هۆرەی دوو دەنگی و شیرنایەتی پایەی بەیاد و ختوكەیەكی نەهاوەند لە چینە دەنگی (دۆ) كۆتای پێ دێنێت . لێرەدا حاڵەتێ (مركب) یاخوود شێوازی گرێدراو یان تێكهەڵكێشی كە شێوازێكی زۆر باوی فۆرمی مۆسیقای كوردیە بەجوانی و ڕوونی تێیدا بەدی دەكرێت و هەر ئەمەشە كورد لەهەموو نەتەوەكانی تر جیادەكاتەوە لە ڕووی مۆسیقیەوە
خوێنەری بەڕێز وەكو دەزانن باسی (هۆرەی دوو دەنگی)م كرد لەوانەیە لاتان بوبێت بە پرسیار ؟ ڕاستیەكەی مامۆستا خوداد شارەزایەكی زۆر باشی هەوا كوردیەكان بووە و باوكی مامۆستا خوداد هۆرە چڕێكی زۆر نایابی سەردەمی خۆی بووە و لە باوكیەوە زۆر بەباشی ئەو هەوایانەی هەڵگرتوەتەوە و لێرەدا لە دروستكردنی ئەم مقامەدا تێهەڵكێشێكێ نێوان عوشاق و ڕاست و نەهاوەندی لەگەڵ هۆرەی دوو دەنگیدا شێوازە خوێندنی (ئەڵوەن ئای) لێ دروست كردوە ئەو بەشەی كە هۆنراوەكەی لەسەر دەخوێنێت وەستانەكەیەتی لەسەر تۆنی دوەمی نەهاوەند و هۆرەی دوو دەنگی دەهێنێتە سەرەوە و تێكستەكەی تێیدا دەخوێنێت و لە تەواو بوونی تێكستەكەدا دیسان (عوشاق نەهاوەند) وەردەگرێت و لەتۆنی كۆتای نەهاوەندەكەیا جێگیر دەبێتەوە ، لەڕاستیا تۆزێك هەست بە چینی دوەمی ئەڵاوەیسی دەكەین كە دەكاتە مەقامی هیجرانی ناو یارسانیەكان بەڵام زۆر بە ژیرانە سوودی لەو شێوازە وەرگرتوە و لە نێوان عوشاق و نەهاوەند و چینی دوەمی هیجرانیدا جۆرە لە تێكەڵەیەكی دروست كردوە و مقامەكەی لێ پێك هێناوە.
– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –
نوسین و كۆكردنەوە : محمد لقمان نوری (محمد گەرمیانی) ، (محمد باڵەبان)
سەرچاوەكان:
– جوگرافیای ئاوی ئەڵوەن
– مۆسیقای یارسان
– مقامی مجلیسی ئەڵوەنات
– دیوانی مەولەوی( عبدالكریم مودەڕیس )
– دەست نوسی شیعرەكانی مەولەوی
– کهشکۆڵی مهحموودی یاروهیس (پەڕەی ١١٣ فوتەری ٢٢٧)
– دیوانی مهولهوی به ژمارهی Hs.Or.9873 له کتێبخانهی
– نهتهویی برلین پارێزراوه (پەڕەی ٢٥١)
– دیوانی مهولهوی به ژمارهی Hs.Or.9881 له کتێبخانهی نهتهویی برلین پارێزراوه ( پەڕەی ١١ )
– کهشکۆڵی مهحموود پاشای جاف( لە دەست نوسە ڕەسەنەکەدا لە پەڕەی ٨٤ )
– پەیژەی مقامە ڕۆژهەڵاتیەكان
– نوسینەوەی مقامەكانی نەهاوەند و عوشاق و دەشت بە شێوازی نۆتە ( م. عمر ساز )
– توێژینەوەی مەیدانی كەس و كاری خوداد عەلی
– ژیان نامەی مامۆستا خوداد عەلی ، دێكۆمێنتاری ڕادیۆی دەنگی كوردی لە بەغداد
