محەمەد گەرمیانی
ژیانی موجی مقام خوێن :
كەسایەتیەكی مقام خوێن كەلە شاری كفری لەدایك بووە و تا ناوەڕاستەكانی تەمەنی هەر لە شاری کفری ژیانی کردوە ، موجی لەسالێ ١٨٠٢ لە شاری کفری لە دایک بووە و لە بنەماڵەی داودییەكانە كە یەكێكە لە دیارترین بنەماڵەكانی ناوچەی گەرمیان كە دەستێكی دیار و ڕۆڵێكی بەرچاویان هەبووە لە پاراستن و زیندوو هێشتنەوەی هەوا كوردیی و ڕەسەنەكان و پارێزەرێكی زۆر باشی پایە و مقامە گەرمیانیەكان بوون ، لەوانە (پایەی ئای ئای ، پایەی غەزەل ، پایەی ئورفە ، پایەكانی سێگا و چوارگا و ڕاست پێنج گا ، قەتار و خاكەر ، قەتار و ئەڵاوەیسی ، قەتاری خورشیدی ، قەتار و تەرز و وتنە دیارەكانی ناو ئاینی یارسان . . . . هتد ) بەهۆی ئەوەی لە بنەماڵەیەكی ئاوها هونەری هاتووەتە بوون هەربۆیە هونەر لای موجی نامۆ نەبووە و ژینگەی هونەری چواردەورەكەی وای كردوە زۆر بەزوویی ئاشنای ئەو هەوا ڕەسەنانە ببێت كەلە ناوچەی گەرمیان و دەوروبەری دەخوێنرا وە نزیكایەتیەكی زۆر باشی لەگەڵ مامۆستا شەڵتاغی گەورە مامۆستای مقاماتی عێراق هەبووە لە ڕووی تەمەنیشەوە موجی بەتەمەن نۆ ساڵ بچووکتر بووە لەتەمەندا بەراورد بە تەمەنی مامۆستا شەڵتاغ ، موجی یەكێك بووە لە شارەزایانی ئاین و مقام خوێن و مدیحە خەونەكانی شاری كفری بەهۆی ئەم نزیكایەتیەی لە مقام خوێن و خەڵکە هونەر دۆستەکەوە زۆر زوو فێری شێوازەكانی خوێندنی مقامە عێراقیەكان و تەجویدی قورئان بووە كە ڕۆڵێكی گرنگی هەبووە لە بەرەو پێشچوون و شارەزایی مەقام خوێن موجی.
دوای ئەو هەموو پێشكەوتنە هونەریەی مقام خوێن موجی ، قۆناغێكی تری هونەری لە ژیانیدا دەست پێدەكات كە ئەویش دەست بردنە بۆ داهێنان و وردەكاری نێو پایە كوردیەكان و ئەو هەوایانەی کە فێری بووە ئەو شێوازە وتنە باوانەی كە هەبووە وەكو قاڵبێكی بنەچەیی خوێندنی دەقە ئاینی و شیعرە كوردیە كلاسیەكان بەتایبەت شیعری دە بڕگەیی ماچۆی یان سۆرانی كە شێوازێكی باوی سەردەمەكە بووە لە بەیانكردنی هەم هەوا كوردیەكان هەمیش نوسینەكان ، دیارترین هۆنراوەكان كە بۆ شێوازە گەرمیانیەكان بەكار دەهێنرا هۆنراوەی فۆلکلۆری ماچۆو هۆنراوکانی مامۆستا مەولەوی بووە کە لە تەمەندا چوار ساڵ مناڵترە بووە لە مقام خوێن موجی ، ڕاستیەکەی ئەمەش بەهۆی ئەوەی شێوازی ماچۆ گۆیی بەكار دەهێنرا لەسەر ئەو هەوایانەی كە بە میراتی ئاینی لە ئاینی یارسانەوە مابووەوە بۆ گەرمیانیەكان، دواتریش ئەم ڕیشە كلتورییە ئاینە ماچۆ گۆییە شۆڕبوبوەوە بۆ ناو هونەری ڕەسەنی ناوچەكە كە هاوكات بنەماڵە و هۆزە گەورەكانی داودی و زەنگەنە و باجەڵان و شێخانی و كاكەیەكان بە زمانی ماچۆ گفتوگۆی ڕۆژانەیان سەودا دەكرد هەربۆیە گوتنە ماچۆیەكان بۆ مقام خۆین موجی نەك نامۆ نەبوو بەڵكوو هەرچیەكیشی بخوێندبایە بەو شێوازە زارە دەیخوێند ، وردە وردە مقام خوێن موجی ئاستی هونەری و خوێندنی هەواکان پێشتر كەوتوو تاگەیشتە ئەوەی كە شێوازە خوێندنێكی پایەی حیجازی داهێنا و چەند هۆنراوەیەكی دە بڕگەی ماچۆی وەكو كراسێك كردە بەری سكێڵە مۆسیقیەكەو داهێنانێك و مقامێكی تری بۆ مقامە گەرمیانیەكان زیاد كرد بەناوی مقامی (موجیلە یان موجیلا) .
ناوی موجیلا لە چیەوە هاتووە ؟
ئێستا پێویستە بزانین کە ناوی ( موجی ) لە ئەزەڵدا چیە و (موجیلا یاخود موجیلە) واتای چیە؟ لە زۆربەی فەرهەنگە کوردیەکاندا و بەپێی ئەو شێوازە ئاخاوتنەی کەلە گەرمیاندا هەیە پیتی (د) وەکو پێویست دانی پێدا نانرێت ئەگەر بکەوێتە ناوەڕاست و کۆتایی وشەیەکەوە ، بۆ نموونە (منداڵ : مناڵ ، بەغداد : بەغا ، دەربەندیخان : دەروەنی خان ، مەحمود : مەحموو ، مەجید : مەجی . . .هتد ) هەر لێرەوە دیارە کە ناوی (موجی یاخوود مەجی ) بە ئەزەڵ ناوی (مەجید)ە و وەکو نازناو بە موجی بانگکراوە ،بەڵام بابەتی (موجیلا یان موجیلە ) شتێکی ترە ، لە گەرمیاندا و لە زۆربەی فەرهەنگە کوردیەکاندا پاشگری (یلە) بۆ کەسێک یان شتێک بەکار دێت کە جوانتر بکرێت یاخوود لە باڵایا بچوک بێت یان مناڵ بێت یاخوود تایبەتمەندیەکی جوانی بدرێتە پاڵی نمونە (ورد : وردیلە ، بەرخ : بەرخیلە ، گەرد : گەردیلە ، نەشم : نەشمیلە ، خنج ، خنجیلە . . . .هتد ) هەروەها هەندێکجار پاشگری (لە) بۆ شتانێکیش بەکار دێت کە شتێک شتێکی لێ بێتەوە وەکو (گەردیلە لە گەرد بوەتەوە بەمەش گەردیلە بەشێکی بچووکی جیا بوەوەی گەرد)ە لیرەوە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە ناوی (موجیلە یاخود موجیلا ) لە دوو بەش پێک هاتووە بەشی یەکەمی (موجی) کە ناوی مەجیدە وە بەشی (لە یاخود لا ) پاشگری جیابوەوەی شتێک لە کەسێک هەردوکی پێکەوە واتای ئەوە دەگەیەنێت (مقامەکەی مەجید یاخودی مەجیدی هەروەکو چون خورشیدی واتا ئەو شتەی (خورشید ) یانی ئەگەر بمانەوێ بەرامبەر وشەیەک بۆ وشەی (موجیلە) بڵێن (مەجیدی)، لە هەندێک لە سەرچاوەکانیشدا ، هاتووە کە ئەم کەسە ناوی (موجیب)ە ، ڕاستیەکەی ئەم ڕایە بەپێی هەموو کڵێشەی گۆرانکاریەکانی ومۆرفۆلۆجیەکان کە هەمانە لەبەردەستدا کە بتوانین لێکی بدەینەوە دەبوایە ئەم ناوە پیتی (واو ) یاخود (و) بۆ زیاد کرابا وەک ئەوەی لە دوای نەمانی میرنشینی سۆرانەوە زۆربەی ئەو ناوانەی کە بە پیتی (ب) کۆتایان دێت دەبایە ببێتە (و) نمونە (دارەبەند : دارەوەن) یاخود (دەربەندیخان : دەروەنیخان) یاخود (شەبنم : شەونم) سەرنج بدەن پیتی (ب) لەو ناوانەدا بوونە بە (و) هەرچەنە ئەمە ڕیشەیەکی جیابونەوەی هەردوو زمانی فارس و کوردیشی پێوە دیارە بەتایبەت سەردەمی سەفەویەکان (ئاب) لە فارسیدا دەکاتە (ئاو) لە کوردی سۆرانیدا. وەلحاڵ درێژ نەکەم ئەم ڕایە ئەوتۆ بەڵگەیەکی مۆرفۆلۆجیشی لەسەر نیە ، بۆیە هەر وەکو ئەوەی لە سەرچاوە عەرەبیەکاندا بەرچاومان دەکەوێت و مقامەکەش بە (مەجیدی) ناسێنراوە وەکو ئەوەی لەسەرەوە باسمان کرد.
ڕشتەی مقامەکە لە ڕووی زانستیەوە:
لە ڕووی زانستیەوە پایەی موجیلە بەم شێوەیەیە ، چی باری سەركەوتن چ باری هاتنە خوارەوەی تەواو تەواو جیاواز بووە لە شێوازە وتنەکانی ناوچەی گەرمیان هاوکات مقام خوێنەکەمان بەتەواوی جێ پەنجەی خۆی لەنێو مقامەكەدا جێ هێشتبوو هەربۆیە زۆر بە زووی لەناو خەڵكی ناوچەكەدا دەنگی دایەوە و خەڵك ئەم شێوازو خوێندنەیان ڕەوانكرد و دەووتووە ، پایەی شێوازە وتنەکە لەڕووی زانستەوە زۆر نزیك بوو لە حیجاز دیوانی ئەمڕۆ کە لقەکانی بریتین لە :
مسنوی . مدمی ، حوێزاوی ، هەماوێن ، قەتەر ، حجاز شەیتان ، حجاز ئاچغ ، سعیدی ، عریبۆن عەجەم
بەڵام موجیلا بەشێك لە پایەی نەهاوەند وەكو دەست پێك وەردەگیرێت لەكاتی هاتنە خوارەوەدا حیجازەكە لە نیوەی ڕێگادا پێش دەست بەست كۆتای پێ دەهێنێرێت و لە ڕووی كۆنسێپتی مقامەكەشەوە هەندێك نزیكایەتی بچووک و هاوشێوەیی لە گەڵ خاوكەری پاتەرزی تەرزی قەتاردا هەیە کە لە ڕووی ژەنینەوە زۆر زۆر نزیکن لە تەرزەکانی سەلمان و تەرزی ڕۆستەمەوە تەنها لە دوو چینە دەنگی جیاوازدا دەژەنرێن لە ئاینی یارساندا ، دەمەوێ لێرەدا شتێک ڕوون بکەمەوە ، ئەگەر نەهانوەندەکەمان بکەوێتە سەر چینی دەنگی (تۆنی ڕێ) و حیجازەکەمان بکەوێت سەر چینە دەنگی (لا) بەم پێیە بێت هەموو پیەژەی حجاز پێویستە بەم شێوازە بنووسرێتەوە بەم شێوەیە دەڵێین چینە دەنگەکانی ( لا ، سی بیمۆڵ ، دۆ دێز ، ڕێ ، می ، فا ، سۆڵ ، لا ) ، وە بەم شێوازە لەسەر پەیژەکە دەینوسینەوە.
ئێمە دەزانین هەر لە پەیژەی حیجازدا لە باری سەرکەوتندا لەدوای تێپەڕاندنی چوار چینە دەنگی یەکەم و ڕەگەزی یەکەم کە حیجازە، ڕاستەو خۆ پەیژەکە تووشی نەهاوەندێک دەبێت بە لکاوی ، وە ئەگەر جیا بکرێنەوە تۆنی می بکەین بە دەست پێک دەبێتە مقامی کورد ، ئێمە دێین بە لکاوی باسی لێوە دەکەین کە پایەی نەهاوەند دەکات لە سەر چینە دەنگی (تۆنی ڕێ).
هەروەها بمانەوێت نەهاوەندەکە بنوسینەوە هەر وەکو لە پەیژەی سەرەوە دا نوسراوە زۆر ئاسانە چینە دەنگیەکانی (ڕێ ، می ، فا ، سۆڵ ) کە ڕەگەزی دووەمی پەیژەکەیە و بریتیە لە چوار چین یەک لە دوای یەک ، بەڵام ئەوەی موجیلا جیادەکاتەوە شێوازی ڕێکخستنەوەیەتی کە هەردوو ڕەگەزیەکەی زۆر بە توندی بەیەکەوە گرێ داوە ، هەروەها شێوازی موجیلا بەو جۆرەیە کە لە دەست پێکدا ڕەگەزی دووەم وەردەگیرێت سەرەتا ، هەروەها دوو جار وەستانمان لەم شێوازە وتنەدا هەیە ، جاری یەکەم لە ڕەگەزی نەهاوەندەکەوە دەست پێ دەکەین و نیو تۆنێک خوار نەهاوەندەکە دەوەستین کە چینە دەنگی پێش کۆتای ڕەگەزی مقامی حیجازەکە دەاکات وەک ئەوەی لەسەر پەیژەکە ئاماژەی پێدراوە ، واتا لە موجیلادا ڕاستەو خۆ لە نەهاوەندێکەوە دەست پێ دەکات کە دەکەوێتە سەر چینە دەنگی ( تۆنی ڕێ ) بەڵام لە کاتی وەستانی یەکەمدا لە نیو تۆنێک دوای نەهاوەندەکە دەوەستێت کە چینە دەنگی ( دۆ دێز)ە کە هاوکات تۆنی سێیەمی مقامی حیجاز دەکات وەک ئەوەی لەسەر پەیژەی یەکەم ئاماژەی پێدراوە هەروەها تۆنی کۆتای پەیژەکە لە باری سەرکەوتندا وەناگرین کە چینە دەنگی (لا)یە .
ئێستا ئەگەر بمانەوێ نەهاوەندی سەر پایەی موجیلا بنووسینەوە لە باری سەرکەوتندا بەم شێوازە نوسینە دەینوسین ( ڕێ ، می ، فا ، سۆڵ) وەلێ لەکاتی هاتنە خوارەوەدا بەم جۆرەی لێدێت (سۆڵ ، فا ، می ، ڕێ ، دۆ دێز) وەک دەبینن ئێمە زۆر سوود لە چینە دەنگی تۆنی (لا) نابینین و لە شیرینایەتی چێنە دەنگی (سۆڵ)دا دەوەستین. ئیتر لێرەدا ڕاوەستانی یەکەم تەواو دەبێت . ئێستا لە ڕاوەستانی یەکەم دا ئەگەر بمانەوێت شێوازی نەهاوەندەکەی موجیلا لەسەر پەیژە بنووسین لە کاتی سەرکەوتن و هاتنە خوارەوە بەم شێوازە دەنوسرێتەوە :
باری سەرکەوتن : ڕێ ،می ، فا ، سۆڵ
باری هاتنە خوارەوە : سۆڵ ، فا ، می ، ڕێ ، دوو دێز
لێرەدا ئیتر ڕاوەستانی یەکەم تەواو بوو ، بڕگەی دووەمی شێوازە خوێندنەکە دەست پێ دەکات کە مقامی حیجازە لەسەر چینە دەنگی (لا) کە لە پەیژەی یەکەمدا ئاماژەمان بە شێوازی نوسین و ڕیزبەندی مقامی حیجاز داوە بەم شێوازەیە (لا ، سی بیمۆڵ ، دۆ دێز ، ڕێ) لە کاتی سەرکەوتن و هاتنە خوارەوەیە بەم شێوازەیە ، بەڵام شێوازی بڕگەی دووەمی حیجازی موجیلا لە چینە دەنگی دووەمی حیجاز دەست پێدەکات کە (سی بی مۆڵ) و هەر لەوێشدا کۆتای دێت ، وەلێ من لێرەیەدا بۆ ئەوەی دەست بەستە ون نەبێت لە باری سەرکەوتندا دەڵێم (لا ، سی بیمۆڵ ، دۆ دێز ،ڕێ ) ، هەروەها لە باری هاتنە خوارەوەدا دەڵێم (ڕێ ، دۆ سێز ، سی بیمۆڵ ) وە ئیتر دەست بەستەکەی بۆ وەر ناگرم و لە کاتی هاتنە خوارەوەدا لە سێ چێنە دەنگیدا کۆتای پێ دێنم ، بەم شێوازە لەسەر پەیژەکەش دەینوسمەوە :
وەک دەبینن کە لە باری سەرکەوتندا : چینە دەنگی لا وەکو دەست بەست زیادم کردوە و وەکو تر بەم شیوازەیە : ( سی بی مۆڵ ، دۆ دێز ، ڕێ )
وە لە باری هاتنە خوارەوەدا : ( ڕێ ، دۆ دێز ، سی بی مۆڵ ) ئیتر پەیژەکەم قفڵ کردوە ، هەردوو چینە دەنگیەکەمان بە جیا جیا نوسیەوە و ناسانمانن . ئێستا ئەگەر هەموو موجیلا لە سەر ڕێزبەندیەک بنووسم ئاوهای لێ دەکەم :
( ڕێ ، می ، فا ، سۆڵ ، سۆڵ ، ڕێ ، دۆ دێز ، سی بی مۆڵ )
وە لێرەوە بۆمان دەرەکەوێت و ڕوون دەبێتەوە کە ئەم شێوازە خوێندنە (نە لە هیچ شێوازە خوێندنێکی تر دەچێت وە نە لەشێوازە خوێندنی نەتەوەکانی تر دەچێت ) بەتەواوی جیاوازە لەو دەستوورانەی کەلە شێوازە خوێندنەکاندا بەرگوێمان دەکەوێت و بیستوومانە.
موجیلا لە ناو پێگەی مقاماتی عێراقیدا و پەیژەی ڕۆژهەڵاتدا
ئەوەی کە ماوەتەوە باسی بکەین ئەوەیە کە ڕۆژگاری سەختی و گوزەرانی ژیانی موجی وای كرد بچێتە کەرکوک و لەوێشەوە بچێتە شاری بەغداد وە لەوێوە موسیک ژەن و ژەنیارە پێشکەوتووە کانی شاری بەغدا بناسێت و شێوازەکەیان بۆ بخوێنێت ، وە ئەم شێوازەی موجییان زۆر بە جوان دەزانی و لێیان وەرگرد هەڵبەتە تەمەن مەودای تۆمار كردنی پێ نەدا بەڵام شێوازە وتنەكە هەر مایەوە تا كاتێك لەسەردەمی مقام خوێنی عێراقی یوسف عمر لەژێر ناوی (مدمی) واتا خوێناوی تۆمار كرا وەكو شێوازێكی مقامی عێراقی و لەتەنیشتیەوە وەكو مێژوو ناوی مقام خوێن موجی و هاوكات ناوی موجیلای لە تەنیشتیا وەكو پەراوێز نوسرایەوە هاوکات مقام خوێن موجی لە ساڵی ١٨٨١ لە شاری کەرکوک کۆچی دوای کردووە لەهەندێک لە سەرچاوەکاندا بە موجی کەرکوکلی ناوی هاتووە بە یەکێک لە مقام خوێنە کەرکوکیەکان ناو زەندە نەک کفری .
بەشێکی تری شارەزایانیش بەم شێوازە لەسەر موجی و موجیلە دێنە زمان :
ئەم مقامە لە دوای ئەوەی مقامخوێنی گەورە و دیاری ناوچەی گەرمیان موجی کە لە کفری دەژیا و باروپێگەی پێچاوەتەوە بۆ بەغدا بە مەبەستی ژیانێکی باشتر ئەم شێوازە وتنەی لەگەڵ خۆیدا بردبێت بۆ بەغداو لەوێ لەلایەن مۆسیقیەکانی ئەوکاتەی بەغدادەوە سوودی لێ بینرابێت و دەستاودەست شێوازە وتنەکە کەوتبێتە دەستی گەورە مقام خوێنی عەرەب یوسف عمر پەرەی پێدابێت و ناوی لێناوە مەدمی و کراوە بە لقێکی سەر بە حیجازی دیوان ، وە زیاتر لە کاتی ئازاری نەخۆشی و سەرە مەرگ و دڵ دانەوەی نەخۆش لەلایەن ئیشکگەرەکەیەوە خوێندراوە ناوی مقامەکەش بە خۆیەوەیەتی (مدمي) واتا خوێناوی ، لەهەندێک لە سەرچاوە عەرەبیەکاندا باسی ئەوە دەکرێت لەکاتی خوێنبەربوونی نەخۆش ئەم مقامەی بۆ وتراوە تاوەکو ئازارەکەی کەم بێتەوە کە ئەمەش پشت ڕاستکردنەوەی ئەو بۆچونیە کە هونەری مقام زیاتر بۆ هاوخەمی و هاوئازاری کۆمەڵێکە لە دەوری یەک ، لە پەیژە عێراقیەكانا پایەی موجیلا یاخوود مەدمی بە هۆكاری كاتی سەرەمەرگی نەخۆشێك یان كەسێك كە نزیكی مردن و سەرەمەرگە ئەم مقامە خوێندراوە . مامۆستایان مامۆستا عەلی مەردان و مامۆستا شکور خەیات و مامۆستا سەڵاح داودە هەریەکەو بە شێوازێک بەشێکی بچووکی ئەم مقامەیان خوێندەوە بەجیا جیا و هەریەکەو پەنجە مۆرێکی خۆیانیان پێوە جێ هێشتووە کە دەکرێت مۆسیقار و مقام خوێنەکانمان سوود لە هەموو خوێندنەکان ببینێت و داڕشتەیەکی جوانتری لێ پێک بێنێت و هەموو شێوازەکان لە چریکەیەکدا بچڕدرێت بۆ ئەم مەبەستەش پێویستە پێشەکیەکی مۆسیقی و پارچە مۆسیقایەکی تەواو گەرمیانیانی گونجاویشی هەبێت وەکو ئەوەی زۆربەی مقام و پایە گەرمیانیەکان ئەمەیان هەیە ، ئەم هەوا كوردیە گەرمیانیە زیاتر لە ١٧٥ ساڵ دوای موجی بە پڕ پڕ گوێمان لێ دەبوو نەوترابوەوە دوای ئەو ماوە درێژە لە كۆنسێرتی شەشەمی شەوی یەڵدا لە گەڵ گرووپی مۆسیقای قەڵای شێروانە ، پێشەکی پارچە مۆسیقای پایەکە لەلایەن (عمر ساز)ەوە دانراوە هەروەها لەلایەن بەندە (محمد باڵەبان ) بڕیاری خوێندنی ئەو پایە كوردیەمان دا و لەگەڵ هاوڕێیانی گرووپەكەماندا بەیانی ئەو هەوایەمان كرد بۆ هێشتنەوەی ئەو پایە کوردیە .
نوسین و کۆکردنەوەی : محمد لقمان نوری ( محمد گەرمیان ، محمد باڵەبان )
سەرچاوەكان :
الدراسات المغني من العراق
الكتاب : مقامات العراقیە
الكتاب : مدینة الكفري
كەس و كاری مقام خوێن موجی
نوسینوەی پەیژەکان لەسەر کلیلی سۆڵ : عمر ساز
