ئامادەکردن: محەمەد عەلی
سەمفۆنیای پێنجەمی لودڤیگ ڤان بیتهۆڤن (ئۆپۆس 67)، تەنها شاکارێکی موزیکی نییە، بەڵکو یەکێکە لە قووڵترین دەقە فەلسەفییەکانی مرۆڤایەتی کە بە زمانی دەنگەکان نووسراوە. لە دڵی ئەم سەمفۆنیایەدا، مۆتیڤێکی چوار دەنگیی کورتی ناوبانگ هەیە (تەق-تەق-تەق-تااا) کە وەک بناغەی تەواوی شاکارەکە کاردەکات. ئەم وتارە بەدوای ڕەهەندە فەلسەفییەکانی ئەم مۆتیڤە سادە، بەڵام گەردونییەدا دەگەڕێت.
١. قەدەر لە دەرگا دەدات: ڕووبەڕووبوونەوەی مرۆڤ و چارەنووس
ناودارترین لێکدانەوە بۆ ئەم چوار دەنگە، لەسەر زاری خودی بیتهۆڤنەوە هاتووە (وەک ئەنتۆن شیندلەر دەیگێڕێتەوە) کە گوتوویەتی: “ئاوها قەدەر لە دەرگا دەدات!”.
فەلسەفەی ململانێ: ئەم مۆتیڤە نوێنەرایەتی هێزێکی دەرەکی، حەتمی و نەگۆڕ دەکات (چارەنووس یان مردن). دەنگەکان توند، کورت و بێبەزەیین.
یاخیبوونی مرۆڤ: بیتهۆڤن لەم قۆناغەی ژیانیدا خەریک بوو توانای بیستنی لەدەستدەدا. لە ڕووی فەلسەفییەوە، مۆتیڤەکە تەنها تەسلیمبوون نییە بە قەدەر، بەڵکو دەستپێکی جەنگێکی ناوەکییە. مرۆڤ لە ڕێگەی مۆسیقاوە بەرەنگاری بێدەنگی و چارەنووسی ڕەق دەبێتەوە.
٢. دیالێکتیکی هێگل: لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکی
پێکهاتەی سەمفۆنیای پێنجەم بەتەواوی لەگەڵ فەلسەفەی دیالێکتیکی هێگڵیدا (تێز، دژەتێز، سەنتێز) یەکدەگرێتەوە:
تێز (تاریکی): جوڵەی یەکەم بە کلیلی (C minor) دەستپێدەکات؛ غەمگین، لێڵ و پڕ لە ململانێ. مۆتیڤە چوار دەنگییەکە لێرەدا وەک هەڕەشەیەک دەردەکەوێت.
دژەتێز (ململانێ): لە جوڵەکانی دووەم و سێیەمدا، مۆتیڤەکە شێوەی جیاواز وەردەگرێت، پەرەدەسێنێت و لەگەڵ ئاوازەکانی تردا دەجەنگێت.
سەنتێز (سەرکەوتن): لە جوڵەی چوارەم و کۆتاییدا، مۆسیقاکە وەردەچەرخێت بۆ کلیلی (C major)؛ گەشاوە، شکۆدار و سەرکەوتوو. چوار دەنگە ترسناکەکەی سەرەتا، ئێستا دەبنە سروودی سەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤ بەسەر قەدەردا.
٣. یەکێتیی ئۆرگانی: گەردوون لە ناو دەنکە لمیەکدا
له ڕووی پێکهاتەوە، بیتهۆڤن فەلسەفەی “یەکێتی لە فرەییدا” (Unity in Diversity) پەیڕەو دەکات.
“بیتهۆڤن نیشانی دا چۆن دەکرێت تەواوی کۆشکێکی گەورە و ئاڵۆز، تەنها لەسەر یەک خشت بنیاد بنرێت.”
ئەم مۆتیڤە چوار دەنگییە وەک ترشە لۆکی (DNA) وایە؛ لە هەموو جوڵەکاندا ئامادەیە، جارێک لە دەنگی بەرزدا، جارێک لە ژێرەوە وەک لێدانی دڵ، و جارێکیش وەک ئاوازێکی شاد. ئەمە ڕەنگدانەوەی فەلسەفەی سروشتە: چۆن یاسا سادەکان (کەمترین کەرەستە) دەبنە هۆی دروستبوونی گەردوونێکی ئاڵۆز (زۆرترین فرەیی).
٤. فەلسەفەی کات و بێدەنگی
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی ئەم مۆتیڤە، نۆتەی چوارەمە کە هێمای (Fermenta) یان ڕاگرتنی کاتی لەسەرە. بیتهۆڤن لێرەدا یاری بە کات دەکات:
دەنگەکە دەوەستێت و گوێگر دەخاتە ناو بۆشاییەکی چاوەڕوانییەوە.
ئەم بێدەنگییە کتوپڕە فەلسەفەی “ساتەوەختی بڕیار”ە. مرۆڤ لەبەردەم بێدەنگیی گەردووندا ڕادەوەستێت پێش ئەوەی هەنگاوی دواتر بنێت.
دەرەنجام
مۆتیڤی چوار دەنگیی سەمفۆنیای پێنجەمی بیتهۆڤن، تەنها تێکەڵەیەکی سەرنجڕاکێشی نۆتەکان نییە، بەڵکو مانیفێستۆیەکی فەلسەفییە لەسەر ئیرادەی مرۆڤ. بیتهۆڤن پێمان دەڵێت کە ژیان لەوانەیە بە زەبروزەنگ و بە مۆتیڤێکی تاریک دەستپێبکات، بەڵام مرۆڤ لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوە، گەشەکردن و گۆڕینی ناوەکییەوە، دەتوانێت ئەو تاریکییە بگۆڕێت بۆ سەمفۆنیایەکی شکۆداری سەرکەوتن. ئەم چوار دەنگە، هاواری نەمریی مرۆڤایەتین لە دژی فەنابوون.
