گۆرانی قات چییە؟

نوسین و کۆکردنەوەی: دەروون قەرەداغی
هونەر بە گشتی کاردانەوە ڕەنگدانەوەی ئاکارە کۆمەڵایەتییەکانە. ئەم بابەتە وەک بەرچاوڕوونی بڵاو دەکەمەوە. کە هەندێک بایەت هەیە بەبێ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ مێژوو ڕاستەوخۆ لە سۆشیال میدیا قسەی لەسەر دەکرێت. چەندجارێک دیاردەی گاڵتەکردنم بینی بە شێوەیەکی گۆرانی وتن، کە لە وڵاتی یەمەن و چەند ناوچەیەكی دەوروبەری بوونی هەیە. شێوازی وتنی گۆرانی التخزين کە بە قات
ناسراوە

ئەم دیاردەیە لە یەمەن بە “التخزين” (Takhzeen) ناسراوە، کە تێیدا گۆرانیبێژ و میوانەکان گەڵای ڕووەکی “قات” (Qat) لە لایەکی دەمیاندا کۆدەکەنەوە. ئەمە تەنها خوویەکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر فۆرم و شێوازی وتنی گۆرانییەکە هەیە.
لێرەدا هۆکارەکان بە وردی بەپێی توێژینەوە ئەنثرۆپۆلۆجی و مۆسیقییەکان دەخەمە ڕوو:
١. کاریگەری لەسەر “تیمبر” و دەنگ (Acoustic Effects)
کاتێک گۆرانیبێژ بڕێکی زۆر گەڵا لە نێوان کوڵم و ددانەکانیدا دادەنێت، بۆشایی ناو دەمی دەگۆڕێت. ئەمە دەبێتە هۆی:
گۆڕانی دەنگدانەوە (Resonance): گۆڕانی قەبارەی دەم دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرە دەنگێکی “کپ” یان “لوتەوێژ” (Nasalized) کە تایبەتمەندییەکی سەرەکی گۆرانی سەنعانییە.
شێوازی گۆکردن (Articulation): گۆرانیبێژەکە ناچارە پیتەکان بە شێوەیەکی جیاواز گۆ بکات بەهۆی ئەوەی لایەکی دەمی داخراوە، ئەمەش جۆرە ناسنامەیەکی مۆسیقی بە گۆرانییەکە دەبەخشێت کە جیای دەکاتەوە لە شێوازەکانی تری عەرەبی.
٢. دروستبوونی حاڵەتی “السلطنة” (Psychological State)
قات ماددەی هاندەری تێدایە (Cathinone) کە کاریگەری لەسەر کۆئەندامی دەمار هەیە.
بەرزبوونەوەی تەرکیز: مۆسیقازانەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە قات دەبێتە هۆی ئەوەی گۆرانیبێژەکە بچێتە ناو حاڵەتێکی قووڵی “سەلطەنە” (Ecstasy)، کە تێیدا دەتوانێت بۆ چەندین کاتژمێر بەبێ ماندووبوون بەردەوام بێت و وردەکاری زۆر لە مەقامەکاندا ئەنجام بدات.
ئارامیی دەروونی: ئەم حاڵەتە یارمەتی گۆرانیبێژ دەدات گۆرانییە “حومەینی”یەکان (شیعری کلاسیکی یەمەنی) بە هەستێکی قووڵتر بچڕێت.
٣. ژینگەی “المقيل” (Social Context)
گۆرانی یەمەنی بە پلەی یەکەم گۆرانییەکی “ژوورەوەیە” نەک سەر شانۆ. لە کۆڕەکانی “مقيل”دا، قات کێشان و مۆسیقا تێکەڵ دەبن. گۆرانیبێژەکە وەک بەشێک لەو کۆمەڵگەیە، ناتوانێت لەو کەشە دابڕێت، چونکە جوینی قات لەو کاتەدا وەک جۆرێک لە “ئیلهام” سەیر دەکرێت.

سەرچاوەکان:
Lambert, J. (1997). La médecine de l’âme: Le chant de San’a dans la société yéménite. Nanterre: Société d’ethnologie. (ئەم کتێبە بە یەکێک لە سەرچاوە هەرە گرنگەکان دادەنرێت کە باس لەوە دەکات چۆن مۆسیقا و قات لە کۆمەڵگەی یەمەنیدا تێکەڵ بوون).
Miller, F.P., Vandome, A.F. and McBrewster, J. (2010). Music of Yemen. Alphascript Publishing. (باس لە کاریگەرییە کلتوورییەکان و شێوازی ژەنینی ئامێرەکان لە ژێر کاریگەری کەشی جەلسەکاندا دەکات).
UNESCO (2008). Song of Sana’a. [online] Available at: https://ich.unesco.org/en/RL/song-of-sanaa-00077 (باس لەوە دەکات کە ئەم هونەرە وەک کەلەپوورێکی جیهانی پارێزراوە و ئاماژە بە ژینگەی “مقيل” دەکات کە تێیدا قات بەکاردێت).
Kennedy, J.G. (1987). The Flower of Paradise: The Institutionalized Use of the Drug Qat in North Yemen. Dordrecht: Reidel Publishing Company. (ئەم سەرچاوەیە لایەنی دەروونی و جەستەیی بەکارهێنانی قات و کاریگەرییەکەی لەسەر هونەر و داهێنان ڕوون دەکاتەوە).