لە جیهانی موزیکی کلاسیکدا، کەم ناوبانگ هەن هێندەی ناوی هێربێرت ڤۆن کارایان (Herbert von Karajan) لێهاتوویی، دەسەڵات و نوێگەری بە بیر بهێننەوە. ئەم مایسترۆ بلیمەتە نەمساوییە، کە بە “بەڕێوەبەری گشتیی موزیکی ئەورووپا” دەناسرا، تەنها ڕابەرێکی ئۆرکێسترا نەبوو، بەڵکو تەکنۆکراتێک و شۆڕشگێڕێکی بواری تۆمارکردنی موزیک بوو کە ڕوخساری موزیکی کلاسیکی لە سەدەی ڕابردوودا گۆڕی.
توانا حەمە
لێرەدا وێستگە سەرەکییەکانی ژیان و کاروانی موزیکی ئەم ئەفسانەیە دەخەینە ڕوو:
لوتکەی دەسەڵاتی موزیکی فیلارمۆنیکی بەرلین
لە ساڵی 1956، کارایان پۆستی ڕابەری هەمیشەیی ئۆرکێسترای فیلارمۆنیکی بەرلین (Berlin Philharmonic)ی وەرگرت و بۆ ماوەی پتر لە سێ دەیە، تا ساڵی 1989 لەم شوێنەدا مایەوە. لە ژێر چاودێریی توندی ئەودا، ئۆرکێستراکە گەیشتە ئاستێک لە هاوئاهەنگی و ڕێکیی دەنگی کە پێشتر هاوشێوەی نەبوو. “دەنگی کارایان” بوو بە نیشانەیەکی بازرگانیی جیهانی؛ دەنگێک کە بە نەرمی، قووڵی و هێزێکی بێوێنە دەناسرایەوە.
پێشەنگی تەکنەلۆجیا و شۆڕشی CD
کارایان خولیایەکی قووڵی بۆ تەکنەلۆجیا و کوالیتی دەنگ هەبوو. ئەو لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە گەشەپێدان و ناساندنی داهێنانی نوێی پزیشکی و موزیکی، بەتایبەت تۆماری دیجیتاڵی و کۆمپکت دیسک (CD). مێژوونووسانی موزیک ئاماژە بەوە دەکەن کە لە کاتی دیاریکردنی قەبارەی ستانداردی سی دی لە ساڵی 1980، بڕیاردرا ماوەکەی 74 خولەک بێت، تەنها بۆ ئەوەی “سیمفۆنیای نۆیەمی بێتۆڤن” بە ڕابەرایەتی کارایان بە تەواوی و بێ پچڕان لەسەر یەک دیسک جێگەی ببێتەوە.
کارێزما و شێوازی تایبەتی سەر تەختەی شانۆ
شێوازی ڕابەرایەتیکردنی کارایان پڕ بوو لە جادوو و کارێزما. ئەو زۆرجار لە کاتی نمایشدا چاوەکانی دادەخست، بەمەش پەیوەندییەکی قووڵتر و ڕۆحیی لەگەڵ موزیککەدا دروست دەکرد. جووڵەکانی سەر ستەیجی زۆر کۆنترۆڵکراو و شاهانە بوون. ئەو یەکەم کەس بوو کە گرنگییەکی لادەری بە لایەنی بینراو و دەرهێنانی ڤیدیۆیی کۆنسێرتەکان دا، بە جۆرێک کە موزیکی کلاسیکی هێنایە ناو شاشەی تەلەفزیۆنی ملیۆنان ماڵەوە.
مێژوویەکی پڕ لە سەروەری و مشتومڕ
کاروانی هونەریی کارایان بەبێ ڕەخنە نەبوو. ئەندامێتی ئەو لە “پارتی نازی” لە ئەڵمانیا لە ساڵانی جەنگی جیهانی دووەمدا (لە نێوان ساڵانی 1933 بۆ 1945)، لە دوای جەنگەوە بووە هۆی دروستبوونی شەپۆلێکی گەورەی ڕەخنە لەسەری. هەرچەندە بۆ ماوەیەک لە کارکردن دوورخرایەوە، بەڵام بلیمەتییە بێڕکابەرەکەی وایکرد دووبارە بگەڕێتەوە و لوتکەی جیهانی موزیک کۆنترۆڵ بکاتەوە.
پەیوەندی نێوان ڕابەری ئۆرکێسترای بەناوبانگ هێربێرت فۆن کارایان (Herbert von Karajan) و ئەدۆڵف هیتلەر و ڕژێمی نازی، یەکێکە لە بابەتە هەرە جێی مشتومڕەکان لە مێژووی موزیکی سەدەی بیستەمدا. بە کورتی، کارایان لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە لە هیتلەر نزیک نەبوو، بەڵکو زیاتر وەک کەسێکی هەلپەرست (Opportunist) سەیر دەکرێت کە بۆ پێشخستنی کاروانی هونەریی خۆی، سازشی لەگەڵ ڕژێمەکەدا کردبوو.
لێرەدا چەند خاڵێکی سەرەکی لەسەر سروشتی ئەم پەیوەندییە دەخەینە ڕوو:
یەکەم: ئەندامێتی لە پارتی نازی (NSDAP)
کارایان دوو جار ناوی خۆی لە پارتی نازیدا تۆمار کردبوو (یەکەمجار لە ساڵی 1933 لە نەمسا و دووەمجار لە ساڵی 1935 لە ئەڵمانیا). دوای جەنگ، ئەو هەمیشە دەیگوت کە ئەم ئەندامێتییە تەنها کارێکی ناچاری و ئیداری بووە بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەوام بێت لە کارکردن و ڕێگەی پێبدرێت ڕابەرایەتی ئۆرکێسترا بکات. مێژوونووسانیش هاوڕان کە ئەو زیاتر خولیای ناوبانگ و موزیک بوو نەک سیاسەتی نازییەکان.
دووەم: هیتلەر و کارایان: پەیوەندییەکی سارد
بەپێچەوانەی ڕابەرانی تری وەک ویلهێلم فۆرتڤێنگلەر کە هیتلەر سەرسام بوو پێی، هیتلەر خۆشەویستییەکی تایبەتی بۆ کارایان نەبوو. ڕووداوێکی بەناوبانگ لە ساڵی 1939دا ڕوویدا کاتێک کارایان لە کاتی پێشکەشکردنی ئۆپێرایەک لەبەردەم هیتلەردا، تێکستەکەی لەبەر نەبوو و تووشی هەڵە بوو. ئەمەش هیتلەری توڕە کرد و بووە هۆی ئەوەی بۆ ماوەیەک کارایان لە چاوی ڕژێمەکە بکەوێت.
سێییەم: هاوسەرگیری لەگەڵ “نیوە جوولەکە”یەک
لە ساڵی 1942دا، کارایان هاوسەرگیری لەگەڵ ئانیتا گوترمان (Anita Gütermann) کرد، کە داپیرەی جوولەکە بوو. ئەم هاوسەرگیرییە بووە هۆی ئەوەی نازییەکان متمانەی تەواویان پێی نەمێنێت و تەنانەت ناوی لە لیستی ئەو هونەرمەندانە سڕایەوە کە پارێزگاری تایبەتیان لێدەکرا.
چوارەم: بەکارهێنانی کارایان لەلایەن گۆبڵزەوە
هەرچەندە هیتلەر گرنگییەکی زۆری پێ نەدەدا، بەڵام جۆزێف گۆبڵز (وەزیری پڕوپاگەندەی نازی) کارایانی وەک کارتێکی فشار دژی فۆرتڤێنگلەر بەکاردەهێنا. گۆبڵز دەیویست کارایان وەک “موفرەزەیەکی گەنج و بەهرەمەند” نیشان بدات کە گوزارش لە نەوەی نوێی ئەڵمانیا دەکات.
دەرئەنجامی ئەم مشتومڕە، هێربێرت فۆن کارایان بە شێوەیەکی کەسی یان ئایدیۆلۆژی لە هیتلەرەوە نزیک نەبوو، و هیتلەر وەک دڵخوازێکی خۆی سەیری نەدەکرد. کارایان هونەرمەندێکی لێهاتوو بوو کە ئامادە بوو لەپێناو مانەوەی لە لوتکەی دەسەڵاتی موزیکدا، چاو لە ڕووداوە سیاسییەکان بپۆشێت و بچێتە خزمەت پڕوپاگەندەی ڕژێمەکەوە، کە ئەمەش دوای جەنگ بووە پەڵەیەکی ڕەش بەسەر مێژووی کاروانی هونەرییەوە.
ئەم رابەرە پڕ کاریزما هونەرییەی موزیک، لە تەممووزی ساڵی 1989 و لە تەمەنی 81 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. کارایان دوای خۆی میراتێکی گەورەی تۆماری موزیکی بەجێهێشت کە پێکهاتووە لە سەدان تۆماری ناوازە و ئۆرکێسترایەک کە تا ئێرەش وەک یەکێک لە باشترینەکانی جیهان سەیری دەکرێت. ئەو هێمای قۆناغێک بوو کە تێیدا موزیکی کلاسیک هاوسەنگییەکی تەواوی لە نێوان هونەری باڵا و تەکنەلۆجیای هاوچەرخدا دۆزییەوە.
