رێژوان تەها
زمانی دایک: یەکەم جۆری موزیکە کە مرۆڤ دەیبیستێت. کاتێک مرۆڤ لەدایکدەبيت، ڕیتم و تۆن و هەست لە دەنگەکانی دەرووبەرەوە، بە تایبەت لە دایکەوە وەردەگرێت و فێردەبێت. ئەم وەرگرتنە هەست و نەست، بیرکردنەوە و سەربەخۆییمان لە چوارچێوە دەدات. موزیک، بە شێوەیەکی تایبەت، درێژکراوەی ئەم زمانی دایکەیە. لەو شوێنەدا دەدوێت کە وشەکان پێویستیان بە شتێکی باڵاترە تا پەیامەکان بگەیەنن، بیرەوەری و ناسنامە و هەستەکان دەگوازێتەوە بەسەر کات و سنوورەکاندا.
هەر زمانێک لە دونیادا ئاواز و دەربڕینی تایبەتی خۆی هەیە. دەستپێک و کۆتایی ڕستەکان، ئاستی خێرایی قسەکردن. کاتێک مرۆڤەکان بە زمانی دایکی گۆرانی دەڵێن، شتێک دەگۆڕێت، دەنگەکە ڕەوانتر و رەسەنتر دەبێت، هەستەکە ڕاستەوخۆ دەبێت و باشتر دەگات. تەنانەت ئەو گوێگرانەی کە لە وشەکان تێناگەن زۆرجار هەست بە بابەت و ڕاستییەکانی ناو گۆرانی و هۆنراوەکە دەکەن. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە موزیک و زمانی دایکی ڕەگێکی هاوبەشیان هەیە، هەردووکیان لە پێویستی مرۆڤەوە لەدایک دەبن بۆ دەربڕینی ژیانی ناخەکی و کولتووری تایبەت و ناوچەیی مرۆڤەکان.
موزیک ئەو شتانە دەپارێزێت کە مێژوو هەندێک جار هەوڵی سڕینەوەی دەدات. کاتێک زمانێک کەوتە بەر هەڕەشە، گۆرانییەکانی دەبنە ئەرشیفی مانەوە. ئاوازە فۆلکلۆرییەکان و گۆرانییەکان کەرەستەی پاراستن و هەڵگرتنی وشەسازی و لەهجە و جیهانبینین. بەم مانایە موزیک دەبێتە پارێزەری زمانی دایک. تاکە گۆرانییەک دەتوانێت چەندین سەدە ئازار، خۆشەویستی، دەربەدەری و هیوا لەخۆبگرێت؛ بە شێوەیەکی کاریگەرتر لە هەر کتێبێکی خوێندن.
لە هەمان کاتدا زمانی دایکی چۆنیەتی دروستبوونی موزیک لەچوارچێوە دەدات. ریتم و ئاواز لەگەڵ دەستەواژەکان ئاوێنەیەکی لۆژیکی قسەکردنن. موزیسیانان بە نائاگایی بە پێی رێزمان و رێکخستنی زمانەکەیان ئاوازەکان دادەنێن. هەر لەبەر ئەمەشە کە موزیکی ناوچەیی هەست بە یەکبوون لەگەڵ شوێن و مرۆڤەکان دەکات، موزیکی هەر ناوچەیەک، ڕەنگ و هەست و کولتووری ئەو ناوچەیەی هەڵگرتووە. لە دەستدانی زمانی دایکی تەنیا لەدەستدانی وشەکان نییە، بەڵکو لەدەستدانی شێوازێکی ناوازەی دەربڕینی دونیایە، کە موزیکی فۆلکلۆر و رەسەنی ئەو جێیە بەرهەمدەهێنێت و کاریگەری بەسەر ژیان و نەریتی ئەو ناوچەیەوە هەیە.
لە دونیای جیهانگیریدا، فێربوونی زمانی نوێ و شێوازی موزیکی دیکە بابەتێکی مەزنە. بەڵام نابێت بە نرخی لەبیرکردنی دەنگی یەکەممان بێت. کاتێک موزیسیانان ڕێز لە زمانی دایکی خۆیان دەگرن، ئەوکاتە شتێک کە جێگرەوەی نییە پێشکەش بە جیهان دەکەن! ئەویش رەسەنایەتی و هەست و ئاوازێکە کە لەو ناوچەیە لەدایکبووە و هەڵگری رەسەنایەتی خەڵکی ئەو ناوچەیەیە. پاشان موزیک نەک تەنها دەبێتە دەنگ، بەڵکو ناسنامەیەک کە دەکرێتە بیستراو و بەشدەکرێت.
لە کۆتاییدا زمانی دایکی و موزیک دوو دەربڕینی یەک حەقیقەتی مرۆڤن. جێگەیەک هەیە، هەردووکیان دەڵێن، من لێرەوە هاتوومەتە دەرەوە.
