ئەو مانگەی ئاڕاستەی موزیکی یۆهان سێباستیان باخی گۆڕی

ئامادەکردنی: محمود محسن

کاتێک ناوی یۆهان سێباستیان باخ دەبیستین یەکسەر وێنەی پیاوێکی پیرۆز، خاوەن قژێکی درێژی سپی، و داهێنەرێکی گەورەی ناو کەنیسەکانمان دێتە بەرچاو. مرۆڤێک کە پێدەچێت ژیانی تەنها لە نێوان نۆتەکان و نزاکاندا بەسەر بردبێت. بەڵام مێژوو هەمیشە دیوە شاراوەکانی خۆی هەیە باخ نەک هەر کەسێکی بێدەنگ و ملکەچ نەبوو، بەڵکو هونەرمەندێکی یاخی بوو کە لە پێناو ئازادیی موزیکەکەیدا تەنانەت ئامادە بوو بچێتە پشت دیوارەکانی زیندانیشەوە.

پێش ئەوەی باخ ببێتە ئەو فیگەرە ئەفسانەییەی ئەمڕۆ دەیناسین، ئەو فەرمانبەرێکی سادەی ناو سیستەمی دەرەبەگایەتی (Feudalism)ی ئەڵمانیا بوو. با باسی ئەو ڕووداوە بکەین کە نەک هەر ژیانی باخ بەڵکو مێژووی موزیکەکەشی بۆ هەمیشە گۆڕی.

تریشقەی پێش گەردەلوولەکە: ویمار (١٧١٧)

لە ساڵی ١٧١٧ باخ لە شاری ویمار (Weimar) کاری دەکرد. لەوێ وەک ئاوازدانەر لە دادگای دووک “ویلهێلم ئێرنست” خزمەتی دەکرد. باخ لەو کاتەدا لە لووتکەی گەشەکردنی هونەریی خۆیدا بوو، دەیویست ببێتە سەرپەرشتیاری گشتیی موزیک (Kapellmeister)، کە بەرزترین پۆستی موزیکی بوو لەو سەردەمەدا. بەڵام کاتێک پۆستەکە بەتاڵ بوو دووکی ویمار پۆستەکەی بەخشییە کەسێکی تر کە توانایەکی زۆر کەمتر و سادەتری لە باخ هەبوو.

ئەمە بۆ کەسێکی وەک باخ کە درکی بە قەبارەی بلیمەتیی خۆی دەکرد وەک سووکایەتییەک وابوو. ڕێک لەم کاتەدا دەرگایەکی نوێ بەڕوویدا کرایەوە شازادە لیۆپۆڵد لە شاری کۆتن (Köthen)، کە گەنجێکی موزیکدۆست و کراوە بوو، هەمان ئەو پۆستە باڵایەی (Kapellmeister)ی پێشکەش بە باخ کرد، لەگەڵ مووچەیەکی باشتر و ئازادییەکی تەواوی هونەری.

پێکدادانەکە: دەسەڵات لە بەرامبەر هونەردا

بەپێی یاساکانی ئەو سەردەمە ئاوازدانەر و موزیکژەنەکان وەک خزمەتکار و موڵکی خاوەن دەسەڵاتەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. نەیاندەتوانی بەبێ ڕەزامەندیی فەرمانڕەواکەیان کارەکانیان جێبهێڵن. باخ چووە لای دووکی ویمار و داوای مۆڵەتی ڕۆیشتنی کرد. دووکەکە نەک هەر ڕەتی کردەوە بەڵکو فەرامۆشیشی کرد.

بەڵام باخ کۆڵنەدەر بوو. ئەو بەردەوام و بە پێداگرییەکی زۆرەوە کە لە بەڵگەنامە مێژووییەکاندا بە (سەرسەختییەکی لەڕادەبەدەر) وەسف کراوە داوای دەستلەکارکێشانەوەی دەکرد. ئەم ململانێیە گەیشتە خاڵێک کە دووکی ویمار کۆنتڕۆڵی خۆی لەدەستدا و بۆ شکاندنی لوتبەرزی ئەم دانەرە، بڕیارێکی بێوێنەی دا: زیندانیکردنی یۆهان سێباستیان باخ.

لە ٦ی تشرینی دووەم تا ٢ی کانوونی یەکەمی ١٧١٧، باخ لە ژوورێکی زینداندا دەستبەسەر کرا. تۆمەتەکەی چی بوو؟ زۆرکردن لە داواکردنی دەستلەکارکێشانەوە.

موزیک لەناو تاریکیدا

ئەوەی ئەم چیرۆکە دەکاتە شاكار ئەوەیە کە لەناو زینداندا ڕوویدا. بۆ کەسێکی ئاسایی مانگێک لە زیندانی سەدەی هەژدەهەمدا دەیتوانی ببێتە هۆی تێکشکانی دەروونی. بەڵام بۆ باخ ئەو چوار دیوارە بوونە ستۆدیۆیەکی بێدەنگ.

دەوترێت باخ لە ماوەی ئەو نزیکەی مانگەدا بەبێ بوونی هیچ ئامێرێکی موزیکی لەبەردەستیدا لە مێشکی خۆیدا دەستی کرد بە داڕشتنی کۆمەڵێک لە جوانترین پارچە موزیکەکانی بۆ ئۆرگن. بەشێکی زۆر لە پڕۆژە مەزنەکەی کە بە پەرتووکی بچووکی ئۆرگن (Orgelbüchlein) ناسراوە، بەروبوومی ئەو ڕۆژانەی زیندانن. ئەو لە ڕێگەی نۆتەکانیەوە ئازادییەکەی بۆ خۆی دەستەبەر کرد کە هیچ پاشا و دووکێک نەیدەتوانی لێی بسەنێتەوە.

دەرئەنجام و کاریگەرییە مێژووییەکە: سەردەمی زێڕین

دوای مانگێک دووکی ویمار زانی کە ناتوانێت ئیرادەی ئەم پیاوە بشکێنێت. باخی ئازاد کرد بەڵام بە “لابردنێکی ئابڕووبەرانە” لە تۆمارەکانی دادگادا.

باخ ڕۆیشت بۆ کۆتن (Köthen) و لێرەوە ئاراستەی مێژووی موزیک گۆڕا. شازادە لیۆپۆڵد (فەرمانڕەوای کۆتن) پەیڕەوی مەزهەبی کالفینی (Calvinism) دەکرد. لەم مەزهەبەدا، کەنیسەکان زۆر سادە بوون و ڕێگەیان نەدەدا موزیکی ئاڵۆز و گەورە لەناو سرووتە ئایینییەکاندا بژەنرێت.

ئەمە بووە هۆی چی؟ بووە هۆی ئەوەی باخ چیتر پێویستی بە نووسینی موزیکی ئایینی و کەنیسەیی نەبێت بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لەبری ئەوە، هەموو وزە و بلیمەتییەکەی خستە ناو موزیکی سێکولار (Secular) و موزیکی ئامێری (Instrumental). ئەگەر باخ هەرگیز زیندانی نەکرایە و نەچووبایە بۆ کۆتن، ڕەنگە ئێمە ئەمڕۆ بێبەش بووینایە لە گەورەترین شاکارەکانی مێژووی مرۆڤایەتی وەک:

کۆنسێرتۆکانی براندنبێرگ (Brandenburg Concertos)

سۆناتا و پارتیتاکانی ڤیۆلین

سوییتەکانی چەلۆ

کتێبی یەکەمی (The Well-Tempered Clavier)

ئەو زیندانیکردنە کە وەک سزایەک بۆ شکاندنی باخ دیاری کرابوو لە ڕاستیدا بووە ئەو پردەی کە باخی لە قاڵبی موزیکی کەنیسەییەوە گواستەوە بۆ داهێنەری موزیکێکی گشتگیر کە تا ئەمڕۆش بنەمای موزیکی ڕۆژئاوایی پێکدەهێنێت.